Duruş takip programı, bir makinenin ya da hattın ne zaman durduğunu, ne kadar durduğunu ve neden durduğunu kaydeden, bu kayıttan OEE değerini (toplam ekipman etkinliği) hesaplayan yazılımdır. Kısa cevap: OEE, kullanılabilirlik, performans ve kalite oranlarının çarpımıdır. Kullanılabilirlik duruşları, performans yavaş çalışmayı ve kısa duraksamaları, kalite ise ıskartayı ölçer. Programın asıl değeri yüzdeyi göstermesi değil, kaybın hangi sebepten geldiğini süreye göre sıralamasıdır.
Duruş takibi neden vardiya defteri ve Excel ile yürümez?
Çoğu atölyede duruşlar vardiya sonunda, hatırlandığı kadarıyla deftere ya da bir Excel tablosuna yazılır. Bu yöntemin üç zayıf noktası vardır. Birkaç dakikalık duraksamalar hiç kayda geçmez, oysa gün sonunda toplamları tek bir büyük arızayı geçebilir. Sebepler serbest metin olduğu için "kalıp", "kalıp ayarı" ve "kalıp değişimi" üç ayrı satır olur ve hiçbir rapor bunları toplayamaz. Yazılan sürelerin toplamı da vardiya süresini tutmaz; aradaki fark kimsenin sahiplenmediği kayıptır.
Sebebi kodlanmamış duruş yalnızca kötü haberdir. Kayıtların toplamı vardiya süresini vermiyorsa hesaplanan OEE de bir ölçüm değil, tahmindir.
OEE nasıl hesaplanır?
OEE üç oranın çarpımıdır ve her oran farklı bir kaybı gösterir. Hesap vardiyanın tamamından değil, planlı üretim süresinden başlar: mola ya da sipariş olmadığı için zaten çalışılmayacak süre baştan düşülür.
- Planlı üretim süresi: vardiya süresi eksi planlı duruşlar (mola, sipariş yok, takvimli bakım).
- Kullanılabilirlik: çalışma süresi bölü planlı üretim süresi. Çalışma süresi, planlı üretim süresinden arıza, ayar ve malzeme bekleme gibi duruşlar çıkınca kalan süredir.
- Performans: toplam adet çarpı ideal çevrim süresi, bölü çalışma süresi. Makinenin çalışırken olması gerekenden ne kadar yavaş ürettiğini gösterir.
- Kalite: sağlam adet bölü toplam adet.
- OEE: kullanılabilirlik çarpı performans çarpı kalite.
Bir örnekle: 480 dakikalık vardiyada 30 dakika mola varsa planlı üretim süresi 450 dakikadır. 40 dakika arıza ve 20 dakika kalıp değişimi yaşandıysa çalışma süresi 390 dakika, kullanılabilirlik yüzde 86,7 olur. İdeal çevrim süresi 30 saniye olan üründen 700 adet çıktıysa performans yüzde 89,7; bunların 14 adedi ıskartaysa kalite yüzde 98 eder. Üçünün çarpımı yaklaşık yüzde 76 OEE verir. Rakamlar yalnızca hesabı göstermek içindir; aynı mantığın koddaki karşılığı şöyledir:
type Stop = { reason: string; minutes: number };
type Shift = {
shiftMinutes: number; // total shift length
stops: Stop[];
idealCycleSec: number; // ideal seconds per piece for the product that ran
totalCount: number;
scrapCount: number;
};
// Which reasons fall outside planned production is a company rule kept in a table.
const SCHEDULED = new Set(['break', 'no-order', 'planned-maintenance']);
function oee(s: Shift) {
const minutes = (scheduled: boolean) =>
s.stops
.filter((x) => SCHEDULED.has(x.reason) === scheduled)
.reduce((sum, x) => sum + x.minutes, 0);
const plannedTime = s.shiftMinutes - minutes(true);
const runTime = plannedTime - minutes(false); // breakdowns, changeovers, waiting for material
if (runTime <= 0 || s.totalCount <= 0) return null; // nothing to measure
const availability = runTime / plannedTime;
const performance = (s.totalCount * s.idealCycleSec) / (runTime * 60);
const quality = (s.totalCount - s.scrapCount) / s.totalCount;
return {
availability,
performance,
quality,
oee: availability * Math.min(performance, 1) * quality,
// Faster than "ideal" means the ideal cycle time is wrong: flag it, do not hide it.
idealCycleSuspect: performance > 1,
};
}Burada iki ayrıntı önemlidir. Birincisi, hangi sebeplerin planlı sayılacağı bir tabloda duran şirket kuralıdır; operatör bunu makine başında seçemez. Kalıp ve ürün değişimi planlı görünse de kullanılabilirlik kaybıdır; plan dışına atılırsa OEE yükselir ama kısaltılabilecek en büyük sürelerden biri görünmez olur. İkincisi, performans yüzde 100 değerini aşıyorsa hat rekor kırmamıştır, ideal çevrim süresi yanlış girilmiştir. Kod bu durumu gizlemez, işaretler.
Duruş takip programında kayıt nasıl tutulmalı?
- Her duruş ayrı bir kayıttır: makine, başlangıç ve bitiş anı, sebep kodu, o sırada çalışan iş emri ve vardiya.
- Bitişi girilmemiş kayıt açık duruştur. Makine yeniden çalışınca kapanır ve aynı makinede aynı anda iki açık duruş olamaz.
- Sebep iki seviyeli bir listeden seçilir (önce grup, sonra sebep). Serbest metin yalnızca ek nottur.
- Sizin belirlediğiniz eşiğin altındaki kısa duraksamalar için operatöre tek tek sebep sorulmaz; bunlar sayılır ve performans kaybına yazılır.
- Sebebi boş kalan duruş vardiya kapanmadan tamamlanır. "Diğer" kodunun toplam içindeki payı ayrıca izlenir.
- Kayıt silinmez. Süre ya da sebep düzeltmesi, kimin ne zaman yaptığı bilgisiyle birlikte saklanır.
Veri operatörden mi, makineden mi gelmeli?
Üç yol vardır. Tamamen elle girişte operatör tablette büyük bir "durdu" düğmesine basar ve sebebi seçer; kurulumu en ucuz yoldur ama kısa duruşları kaçırır. Yarı otomatik yöntemde makinenin çalışıyor sinyali ya da adet sayacı duruşun başını ve sonunu kendisi yakalar, operatör yalnızca sebebi seçer. Tam otomatik kurulumda sebep de makine alarmından gelir, ancak her makine bu bilgiyi vermez. Çoğu tesis için dengeli başlangıç ikinci yoldur: ne zaman durduğunu makine, neden durduğunu insan söyler. Sinyalin nasıl alınacağı makinenin yaşına ve kontrol ünitesine göre değişir, bu yüzden donanım ayrı bir bütçe kalemi olarak ele alınmalıdır. İdeal çevrim süresi ve o an hangi ürünün çalıştığı ise iş emrinden gelmelidir; bu tarafı üretim takip programı (MRP) yazımızda anlattık.
Kayıp analizi için hangi raporlar gerekir?
- Sebep bazında Pareto: toplam süreye göre sıralanmış duruş sebepleri. İyileştirme toplantısı bu listenin başından başlar.
- Makine bazında OEE eğilimi: aynı makinenin haftadan haftaya değişimi.
- Ürün bazında performans: hangi üründe ideal çevrim süresinin tutmadığı.
- Vardiya karşılaştırması: aynı makine ve aynı üründe vardiyalar arasındaki fark.
- Kısa duraksama sayısı: süre küçük görünür, ama tekrar sayısı sorunun yerini gösterir.
Bu raporlar tek başına yaşamaz. Arıza kaynaklı duruş bir bakım iş emrine bağlanmalıdır; bu akışı bakım ve arıza takip programı yazımızda bulabilirsiniz. Iskarta adedi de iki ayrı yerde sayılmamalı, kalite kontrol programı kaydından gelmelidir. Yönetim bu sayıları diğer göstergelerle yan yana görmek isterse veri bir iş zekası ve raporlama paneline taşınabilir.
Duruş ve OEE takibinde sık yapılan hatalar
- OEE değerini makineler ya da fabrikalar arasında yarış tablosuna çevirmek. Ürün karması ve vardiya düzeni farklıysa karşılaştırma yanıltır; anlamlı kıyas makinenin kendi geçmişiyle yapılır.
- OEE değerini doğrudan prime bağlamak. Kayıt bozulur: duruşlar planlı kodlara kayar, ıskarta geç bildirilir.
- İlk günden onlarca sebep koduyla başlamak. Operatör listedeki ilk kodu seçer. Az sayıda kodla başlayıp veriye göre ayrıntılandırın.
- İdeal çevrim süresini bir kez girip unutmak. Ürün, kalıp ya da malzeme değiştiğinde değer gözden geçirilmelidir.
- Yalnızca yüzdeye bakmak. Yüzde ne kadar kaybedildiğini söyler; nerede kaybedildiğini sebep listesi söyler.
Hazır MES mi, özel yazılım mı?
Hazır MES ve OEE paketleri standart hesapları ve ekranları hazır getirir; makineleri yeni ve birbirine benzeyen tesislerde hızlı sonuç verir. Özel geliştirme şu durumlarda öne çıkar: iş emirleri mevcut ERP sisteminden gelecekse, makine parkı farklı yaşta ve markada tezgâhlardan oluşuyorsa, sebep ağacı ve raporlar size özgüyse ya da duruş kaydının bakım ve kalite sistemlerinizle aynı kimlikleri kullanması gerekiyorsa. Hangi yolu seçerseniz seçin, tek bir darboğaz makineyle başlamak sebep kodlarını ve operatör ekranını sahada denemenin en ucuz yoludur.
Sonuç
İyi bir duruş takip programı her duruşu başlangıcı, bitişi ve sebep koduyla kaydeder, planlı ve plansız ayrımını tablodan alır, OEE değerini üç oranı ayrı göstererek hesaplar ve kaybı sebebe göre sıralar. Yüzde tek başına bir şey değiştirmez; değişimi listenin başındaki sebebe ayrılan zaman getirir. Duruş kaydını iş emri, bakım ve kalite süreçlerinize bağlı kurmak için kurumsal çözümler sayfamızı inceleyebilir ya da ihtiyacınızı anlatıp teklif alabilirsiniz.